Sterren kijken voor beginners

Op een heldere avond hoef je eigenlijk maar één ding te doen om met astronomie te beginnen: naar buiten gaan en omhoogkijken. Je hebt geen dure telescoop nodig om sterren, planeten en sterrenbeelden te ontdekken. Met het blote oog is al verrassend veel te zien.

Maar waar moet je beginnen? Hoe herken je sterrenbeelden? Wanneer kun je het beste sterrenkijken? En heb je uiteindelijk toch een telescoop nodig? In dit artikel van leerastronomie.nl leer je stap voor stap hoe je zelf de nachtelijke hemel kunt ontdekken.

Wat kun je met het blote oog zien?

Wanneer je voor het eerst bewust naar de sterrenhemel kijkt, lijkt het misschien alsof je duizenden willekeurige lichtpuntjes ziet. Toch is er veel structuur te ontdekken.

Zonder hulpmiddelen kun je onder andere kijken naar:

• de Maan;
• heldere planeten;
• sterren en sterrenbeelden;
• meteoren, ook wel vallende sterren genoemd;
• satellieten;
• de Melkweg;
• heldere sterrenhopen.

Hoe donkerder je omgeving, hoe meer je kunt zien. Vanuit een stad zijn vooral de helderste sterren zichtbaar. Op een donkere plek buiten de bebouwde kom verschijnen veel meer sterren.

Stap 1: kies een heldere avond

Voor sterrenkijken heb je natuurlijk een heldere hemel nodig. Een klein beetje bewolking hoeft geen probleem te zijn, maar bij een volledig bewolkte hemel valt er weinig te ontdekken.

Controleer voordat je naar buiten gaat daarom de weersverwachting. Let vooral op de hoeveelheid bewolking.

Ook de Maan speelt een belangrijke rol. Een volle Maan geeft zoveel licht dat zwakkere sterren moeilijker zichtbaar worden. Wil je juist naar de Maan kijken? Dan is volle maan niet noodzakelijk het beste moment. Rond het eerste of laatste kwartier zijn langs de grens tussen licht en donker prachtige kraters en bergen zichtbaar.

Stap 2: zoek een donkere plek

Lichtvervuiling is één van de grootste problemen voor sterrenkijkers. Straatlantaarns, huizen, bedrijven en andere verlichting maken de hemel lichter.

Probeer daarom een plek te vinden waar zo weinig mogelijk kunstlicht aanwezig is.

Een open plek buiten een dorp of stad is ideaal. Zorg er wel voor dat je ergens staat waar je veilig en toegestaan kunt verblijven.

Wanneer je op een echt donkere locatie komt, merk je waarschijnlijk direct het verschil. Er verschijnen steeds meer zwakke sterren en onder goede omstandigheden kun je zelfs de Melkweg als een lichte band aan de hemel herkennen.

Stap 3: geef je ogen tijd om aan het donker te wennen

Dit is één van de eenvoudigste manieren om meer sterren te zien.

Je ogen moeten namelijk wennen aan de duisternis. Dit noemen we donkeradaptatie. Na ongeveer 20 tot 30 minuten in het donker kun je aanzienlijk meer zwakke sterren waarnemen.

Kijk ondertussen zo weinig mogelijk op een fel telefoonscherm.

Heb je toch licht nodig? Gebruik dan bij voorkeur een zwak rood lampje. Rood licht heeft minder invloed op je nachtzicht dan fel wit licht.

Stap 4: begin met de Maan

Voor beginnende sterrenkijkers is de Maan een fantastisch object.

Zelfs zonder telescoop kun je verschillende donkere en lichte gebieden op het maanoppervlak herkennen. Met een eenvoudige verrekijker wordt het nog interessanter.

Je kunt dan bijvoorbeeld kraters, bergachtige gebieden en de grote donkere vlaktes op de Maan bekijken.

Deze donkere gebieden worden maria genoemd. Vroeger dachten astronomen dat het zeeën waren. In werkelijkheid zijn het enorme vlaktes die voornamelijk zijn ontstaan door oude vulkanische activiteit.

Stap 5: leer een paar sterrenbeelden herkennen

Probeer niet meteen tientallen sterrenbeelden uit je hoofd te leren. Begin met enkele opvallende patronen en breid je kennis langzaam uit.

Een bekend startpunt is de Grote Beer. Een deel hiervan vormt het bekende patroon dat vaak de Grote Wagen wordt genoemd.

De Grote Wagen kan je bovendien helpen om de Poolster te vinden.

Trek in gedachten een lijn door de twee sterren aan de buitenkant van de 'bak' van de Grote Wagen en verleng deze lijn ongeveer vijf keer. Je komt dan in de buurt van de Poolster.

De Poolster staat vrijwel in de richting van het noorden.

Andere bekende sterrenbeelden die je kunt proberen te herkennen zijn:

• Cassiopeia;
• Orion;
• Zwaan;
• Leeuw;
• Tweelingen.

Welke sterrenbeelden zichtbaar zijn, hangt af van het seizoen en het tijdstip waarop je kijkt.

Stap 6: zoek planeten

Niet ieder helder lichtpuntje aan de hemel is een ster. Sommige zijn planeten.

Vooral Venus, Jupiter, Mars en Saturnus kunnen interessant zijn voor beginners.

Venus kan extreem helder zijn en wordt daarom soms de morgenster of avondster genoemd. Jupiter is eveneens vaak één van de helderste objecten aan de sterrenhemel.

Met een verrekijker kun je onder gunstige omstandigheden zelfs enkele van de vier grote manen van Jupiter zien.

Met een telescoop wordt het nog spectaculairder. Je kunt dan bijvoorbeeld de ringen van Saturnus bekijken en bij voldoende vergroting details op Jupiter ontdekken.

Heb je een telescoop nodig?

Nee.

Een veelgemaakte fout is om als beginner onmiddellijk een telescoop te kopen. Het is vaak verstandiger eerst de sterrenhemel te leren kennen.

Begin met het blote oog en eventueel een verrekijker.

Een verrekijker heeft verschillende voordelen. Hij is eenvoudig te gebruiken, gemakkelijk mee te nemen en laat al veel meer sterren zien dan met het blote oog zichtbaar zijn.

Met een verrekijker kun je onder andere kijken naar:

• kraters op de Maan;
• sterrenhopen;
• delen van de Melkweg;
• de manen van Jupiter;
• verschillende heldere deep-skyobjecten.

Wanneer je later weet welke objecten je interessant vindt, kun je veel gerichter een telescoop kiezen.

Wat is een goede eerste telescoop?

Wil je uiteindelijk toch een telescoop aanschaffen? Kijk dan niet alleen naar de vergroting.

Een belangrijke eigenschap van een telescoop is de diameter van de opening. Hoe groter deze opening, hoe meer licht de telescoop kan verzamelen. Daardoor worden zwakkere objecten zichtbaar.

Voor beginners zijn bijvoorbeeld eenvoudige refractortelescopen, reflectortelescopen en Dobson-telescopen interessant.

Een stabiele montering is minstens zo belangrijk. Een telescoop die voortdurend trilt, maakt waarnemen behoorlijk frustrerend.

Wat zijn vallende sterren?

Tijdens het sterrenkijken kun je plotseling een lichtstreep door de hemel zien schieten.

Dit noemen we meestal een vallende ster, maar het is helemaal geen ster.

Het verschijnsel heet een meteoor. Een klein stukje materiaal uit de ruimte komt met hoge snelheid de atmosfeer van de aarde binnen. Daarbij ontstaat de korte lichtflits die wij vanaf de grond zien.

Op bepaalde momenten van het jaar zijn er extra veel meteoren zichtbaar. Dit noemen we meteorenzwermen.

Bekende meteorenzwermen zijn onder andere de Perseïden in augustus en de Geminiden in december.

Kun je de Melkweg zelf zien?

Ja!

Vanaf een donkere locatie kan de Melkweg zichtbaar zijn als een zwakke, lichte band die door de hemel loopt.

Onze zon bevindt zich zelf in de Melkweg. Wanneer we die lichte band zien, kijken we richting gebieden waarin enorme aantallen sterren zich langs onze gezichtslijn bevinden.

Vanuit sterk verlichte steden is de Melkweg meestal moeilijk of niet zichtbaar. Hiervoor is een donkere locatie bijzonder belangrijk.

Wat neem je mee tijdens het sterrenkijken?

Je hebt verrassend weinig nodig. Een handige basisuitrusting bestaat uit:

• warme kleding;
• een stoel of ligstoel;
• een verrekijker;
• een zwak rood lampje;
• een sterrenkaart of sterrenkijk-app;
• eventueel een thermosfles met iets warms;
• later eventueel een telescoop.

Ook in de zomer kan het 's nachts behoorlijk afkoelen. Neem daarom liever iets te veel warme kleding mee dan te weinig.

Gebruik een sterrenkaart

Een sterrenkaart helpt je om te ontdekken wat er boven je hoofd staat.

Houd er rekening mee dat de sterrenhemel voortdurend lijkt te veranderen. Door de draaiing van de aarde bewegen sterren gedurende de nacht van oost naar west langs de hemel. Daarnaast zien we in verschillende seizoenen verschillende delen van de sterrenhemel.

Daarom is het belangrijk dat een sterrenkaart past bij de datum en het tijdstip waarop je gaat waarnemen.

Een digitale sterrenkaart op een telefoon kan eveneens handig zijn. Zet de helderheid van het scherm zo laag mogelijk of gebruik een speciale nachtmodus.

7 tips voor beginnende sterrenkijkers

1. Begin eenvoudig
Probeer eerst de Maan, heldere planeten en opvallende sterrenbeelden te vinden.

2. Koop niet onmiddellijk een telescoop
Leer eerst de hemel kennen en gebruik eventueel een verrekijker.

3. Zoek duisternis op
Een donkere locatie kan een groter verschil maken dan dure apparatuur.

4. Neem de tijd
Je gaat steeds meer herkennen wanneer je regelmatig naar de sterren kijkt.

5. Laat je ogen wennen aan het donker
Geef je ogen minimaal 20 minuten.

6. Kleed je warm aan
Tijdens sterrenkijken sta of zit je vaak lange tijd stil.

7. Verwacht geen foto's uit een ruimtetelescoop
Door een gewone telescoop zien nevels en sterrenstelsels er meestal veel subtieler uit dan op professioneel bewerkte astrofoto's. Dat maakt het juist bijzonder: het licht dat je ziet komt rechtstreeks van een object in het heelal.

Een eenvoudige eerste sterrenkijkavond

Wil je vanavond beginnen? Houd het dan simpel.

Ga op een heldere avond naar buiten en zoek een plek met zo weinig mogelijk verlichting. Geef je ogen ongeveer twintig minuten om aan het donker te wennen.

Probeer vervolgens de volgende vijf dingen te vinden:

1. de Maan, wanneer deze zichtbaar is;
2. een helder sterrenbeeld;
3. de Poolster;
4. een heldere planeet, wanneer er één zichtbaar is;
5. met een verrekijker een gebied waarin opvallend veel sterren staan.

Je hoeft tijdens je eerste avond niet alles te herkennen. Sterrenkijken wordt juist leuker doordat je iedere keer iets nieuws ontdekt.

Sterrenkijken is één van de eenvoudigste manieren om kennis te maken met astronomie. Je hoeft geen expert te zijn en je hebt geen dure apparatuur nodig.

Ga naar buiten, laat je ogen wennen aan het donker en probeer iedere avond een paar nieuwe sterren of sterrenbeelden te herkennen. Na verloop van tijd verandert een hemel vol willekeurige lichtpuntjes in een herkenbare kaart van sterrenbeelden, planeten en andere bijzondere objecten.

En misschien is dat wel het mooiste aan sterrenkijken: het heelal bevindt zich iedere heldere avond gewoon boven je hoofd.