Planeten

Ons zonnestelsel is een fascinerende plek. Rond onze ster, de Zon, draaien acht planeten die enorm van elkaar verschillen. Sommige zijn kleine rotsachtige werelden, terwijl andere gigantische bollen van gas en ijs zijn. Van de bloedhete planeet Venus tot de ijskoude wereld van Neptunus: iedere planeet heeft zijn eigen bijzondere eigenschappen.

In dit artikel van LeerAstronomie.nl maken we een reis door het zonnestelsel en bekijken we alle planeten, beginnend bij de planeet die het dichtst bij de Zon staat.

Hoeveel planeten heeft ons zonnestelsel?

Ons zonnestelsel heeft officieel acht planeten:

1. Mercurius
2. Venus
3. Aarde
4. Mars
5. Jupiter
6. Saturnus
7. Uranus
8. Neptunus

De eerste vier zijn rotsplaneten met een vaste ondergrond. Jupiter en Saturnus zijn gasreuzen, terwijl Uranus en Neptunus tot de ijsreuzen worden gerekend.

Ons zonnestelsel ontstond ongeveer 4,6 miljard jaar geleden uit een enorme wolk van gas en stof. In het centrum ontstond de Zon. Het overgebleven materiaal klonterde langzaam samen en vormde onder andere de planeten, manen en kleinere objecten die we tegenwoordig kennen.

1. Mercurius – de kleinste planeet

Mercurius staat het dichtst bij de Zon en is tegelijkertijd de kleinste planeet van ons zonnestelsel. De gemiddelde afstand tot de Zon bedraagt ongeveer 58 miljoen kilometer.

Mercurius is een rotsplaneet met een oppervlak dat op het eerste gezicht veel weg heeft van onze Maan. Het staat vol kraters die zijn ontstaan door inslagen van ruimtestenen.

Omdat Mercurius zo dicht bij de Zon staat, beweegt hij bijzonder snel door zijn baan. Eén rondje om de Zon duurt slechts ongeveer 88 aardse dagen.

Mercurius heeft vrijwel geen atmosfeer die warmte kan vasthouden. Daardoor kunnen de temperatuurverschillen tussen dag en nacht enorm zijn.

Wist je dat?

Mercurius is weliswaar de planeet die het dichtst bij de Zon staat, maar niet de heetste planeet van ons zonnestelsel. Die titel gaat naar Venus.

2. Venus – de heetste planeet

Na Mercurius komen we bij Venus, de tweede planeet vanaf de Zon.

Venus lijkt qua grootte opvallend veel op de Aarde. De straal bedraagt ongeveer 6.052 kilometer, tegenover ongeveer 6.371 kilometer voor onze planeet.

Toch zou je er absoluut niet willen rondlopen.

Venus heeft een extreem dikke atmosfeer die voornamelijk uit koolstofdioxide bestaat. Hierdoor ontstaat een zeer sterk broeikaseffect. De oppervlaktetemperatuur ligt rond de 465 °C.

Daarmee is Venus zelfs heter dan Mercurius.

Bovendien is de luchtdruk aan het oppervlak enorm. Het is dus een bijzonder vijandige wereld.

Een opvallende draairichting

De meeste planeten draaien in dezelfde richting om hun as. Venus doet dat anders: de planeet draait zeer langzaam en in tegengestelde richting.

Als je vanaf het oppervlak door de dikke bewolking heen zou kunnen kijken, zou de Zon daardoor in het westen opkomen en in het oosten ondergaan.

3. De Aarde – onze thuisplaneet

Op ongeveer 150 miljoen kilometer van de Zon vinden we onze eigen planeet: de Aarde.

Voor zover we momenteel weten, is de Aarde de enige plek in het heelal waar leven met zekerheid voorkomt.

Een belangrijk kenmerk van onze planeet is de aanwezigheid van grote hoeveelheden vloeibaar water. Ongeveer 71 procent van het aardoppervlak wordt door oceanen bedekt.

Daarnaast heeft de Aarde een atmosfeer die voornamelijk bestaat uit stikstof en zuurstof.

De Aarde heeft één natuurlijke satelliet: de Maan.

Waarom is de Aarde geschikt voor leven?

Er komen verschillende gunstige omstandigheden samen. Zo bevindt onze planeet zich op een geschikte afstand van de Zon, komt er vloeibaar water voor en beschermt de atmosfeer het oppervlak.

Ook het magnetische veld van de Aarde speelt een belangrijke rol bij de bescherming tegen geladen deeltjes uit de ruimte.

En tot nu toe blijft de Aarde bijzonder:

we hebben nog nergens anders buitenaards leven met zekerheid gevonden.

4. Mars – de rode planeet

Onze volgende bestemming is Mars.

Mars is de vierde planeet vanaf de Zon en staat gemiddeld ongeveer 228 miljoen kilometer van onze ster.

De planeet staat bekend als de rode planeet. De roodachtige kleur wordt veroorzaakt door ijzerhoudende mineralen in het oppervlak die zijn geoxideerd. Je kunt het vergelijken met roest op Aarde.

Mars heeft een dunne atmosfeer en is tegenwoordig koud en droog. Toch zijn er sterke aanwijzingen dat er lang geleden vloeibaar water over het oppervlak stroomde.

Dat maakt Mars bijzonder interessant voor wetenschappers die onderzoek doen naar de vraag of er vroeger misschien omstandigheden waren waarin leven mogelijk was.

Mars heeft twee kleine manen:

• Phobos
• Deimos

Een gigantische vulkaan

Op Mars bevindt zich Olympus Mons, de grootste bekende vulkaan in ons zonnestelsel. Hij steekt ongeveer 22 kilometer boven zijn omgeving uit.

Mars is bovendien een van de belangrijkste bestemmingen voor toekomstige bemande ruimtevaart.

Tussen Mars en Jupiter

Na Mars verandert het zonnestelsel behoorlijk.

Tussen de banen van Mars en Jupiter bevindt zich de asteroïdengordel. Hier draaien enorme aantallen rotsachtige objecten om de Zon.

In deze gordel bevindt zich ook Ceres, dat officieel als dwergplaneet wordt geclassificeerd.

Daarna komen we bij de grootste planeet van allemaal.

5. Jupiter – de reus van het zonnestelsel

Jupiter is enorm.

Met een straal van ongeveer 69.911 kilometer is Jupiter ongeveer elf keer zo breed als de Aarde. Het is verreweg de grootste planeet van ons zonnestelsel.

Jupiter is een gasreus en bestaat voornamelijk uit waterstof en helium.

De planeet heeft geen vast oppervlak zoals de Aarde of Mars. Wat we door telescopen zien, zijn vooral de bovenste lagen van zijn gigantische atmosfeer.

Een van de bekendste kenmerken van Jupiter is de:

Grote Rode Vlek

Dit is een gigantische storm in de atmosfeer van Jupiter die al zeer lange tijd wordt waargenomen.

Jupiter draait bovendien razendsnel om zijn as. Een dag duurt er slechts ongeveer 10 uur.

De manen van Jupiter

Rond Jupiter draaien zeer veel manen. Vier daarvan zijn bijzonder beroemd:

• Io
• Europa
• Ganymedes
• Callisto

Ze werden in 1610 waargenomen door Galileo Galilei en worden daarom de Galileïsche manen genoemd.

Vooral Europa is interessant voor wetenschappers. Onder zijn dikke ijslaag bevindt zich waarschijnlijk een enorme oceaan.

6. Saturnus – de planeet met de spectaculaire ringen

Saturnus is misschien wel de meest herkenbare planeet van ons zonnestelsel.

Dat komt natuurlijk door zijn indrukwekkende ringenstelsel.

Saturnus is de zesde planeet vanaf de Zon en na Jupiter de grootste planeet.

Net als Jupiter is Saturnus een gasreus die voornamelijk uit waterstof en helium bestaat.

Waaruit bestaan de ringen?

Van een afstand lijken de ringen misschien uit één geheel te bestaan. In werkelijkheid bestaan ze uit ontelbaar veel afzonderlijke deeltjes.

Deze variëren van zeer kleine ijskorrels tot veel grotere stukken ijs en gesteente.

Saturnus is bovendien opmerkelijk licht voor zijn formaat. De gemiddelde dichtheid van de planeet is zelfs lager dan die van water.

Titan

Een van de bekendste manen van Saturnus is Titan.

Titan heeft een dikke atmosfeer en op het oppervlak bevinden zich meren en zeeën van vloeibare koolwaterstoffen, zoals methaan en ethaan. Hierdoor is Titan een van de interessantste werelden in het buitenste zonnestelsel.

7. Uranus – de planeet die op zijn kant ligt

Verder van de Zon komen we bij Uranus.

Uranus is de zevende planeet en bevindt zich gemiddeld ongeveer 2,9 miljard kilometer van de Zon.

Samen met Neptunus wordt Uranus een ijsreus genoemd.

De blauwgroene kleur wordt mede veroorzaakt door methaan in de atmosfeer, dat rood licht absorbeert.

Maar Uranus heeft nog een veel opvallender kenmerk.

Uranus ligt bijna op zijn kant

De rotatie-as van Uranus is ongeveer 98 graden gekanteld.

Daardoor lijkt de planeet als het ware liggend om de Zon te rollen.

Waarschijnlijk heeft een enorme botsing vroeg in de geschiedenis van het zonnestelsel een rol gespeeld bij deze bijzondere stand.

Door deze kanteling kent Uranus zeer extreme seizoenen.

8. Neptunus – de verste planeet

We zijn aangekomen bij de laatste officiële planeet van ons zonnestelsel: Neptunus.

Neptunus staat gemiddeld ongeveer 4,5 miljard kilometer van de Zon.

Net als Uranus is Neptunus een ijsreus.

De planeet heeft een opvallend blauwe uitstraling en een zeer actieve atmosfeer. Er komen enorme stormen en extreem krachtige winden voor.

Op sommige plaatsen kunnen windsnelheden oplopen tot meer dan 2.000 kilometer per uur.

Neptunus staat zo ver van de Zon dat één omloop maar liefst ongeveer 165 aardse jaren duurt.

Dat betekent dat één jaar op Neptunus langer duurt dan een volledig mensenleven.

En Pluto dan?

Veel mensen hebben op school geleerd dat ons zonnestelsel negen planeten heeft. De negende planeet was Pluto.

Sinds 2006 wordt Pluto officieel echter geclassificeerd als een dwergplaneet.

Volgens de definitie van de International Astronomical Union moet een planeet onder andere rond de Zon draaien, door zijn eigen zwaartekracht ongeveer bolvormig zijn én zijn omgeving rond zijn baan dynamisch hebben vrijgemaakt.

Pluto voldoet niet aan dat laatste criterium en wordt daarom als dwergplaneet beschouwd.

Pluto is overigens niet de enige dwergplaneet. NASA noemt momenteel vijf officieel erkende dwergplaneten: Ceres, Pluto, Haumea, Makemake en Eris.

De planeten op een rij

Planeet

Type

Gemiddelde afstand tot de Zon

Bijzonder kenmerk

Mercurius

Rotsplaneet

58 miljoen km

Kleinste planeet

Venus

Rotsplaneet

108 miljoen km

Heetste planeet

Aarde

Rotsplaneet

150 miljoen km

Enige bekende planeet met leven

Mars

Rotsplaneet

228 miljoen km

De rode planeet

Jupiter

Gasreus

778 miljoen km

Grootste planeet

Saturnus

Gasreus

1,4 miljard km

Spectaculair ringenstelsel

Uranus

IJsreus

2,9 miljard km

Draait bijna op zijn kant

Neptunus

IJsreus

4,5 miljard km

Verste planeet

De gemiddelde afstanden zijn gebaseerd op gegevens van NASA.

Welke planeet is het grootst?

De grootste planeet is Jupiter.

De straal van Jupiter bedraagt ongeveer 69.911 kilometer, terwijl die van de Aarde ongeveer 6.371 kilometer bedraagt. Jupiter is dus ongeveer elf keer zo breed als onze planeet.

De kleinste planeet is Mercurius, met een straal van ongeveer 2.440 kilometer.

Rotsplaneten, gasreuzen en ijsreuzen

De acht planeten kunnen grofweg in drie groepen worden verdeeld.

Rotsplaneten:
Mercurius, Venus, Aarde en Mars.

Deze planeten bevinden zich relatief dicht bij de Zon en hebben een vaste, rotsachtige ondergrond.

Gasreuzen:
Jupiter en Saturnus.

Dit zijn gigantische planeten die voornamelijk uit waterstof en helium bestaan.

IJsreuzen:
Uranus en Neptunus.

Ook deze planeten zijn enorm, maar hun samenstelling verschilt van die van Jupiter en Saturnus. Stoffen zoals water, methaan en ammoniak spelen een grotere rol in hun binnenste.

Een zonnestelsel vol bijzondere werelden

Van het kraterlandschap van Mercurius tot de stormachtige atmosfeer van Neptunus: onze acht planeten laten zien hoe verschillend werelden kunnen zijn.

En we hebben nog lang niet alles ontdekt.

Ruimtesondes, telescopen en toekomstige ruimtemissies helpen wetenschappers steeds meer te begrijpen over het ontstaan van de planeten, hun manen en uiteindelijk ook onze eigen plek in het heelal.

Wie naar de planeten kijkt, kijkt eigenlijk terug naar de geschiedenis van het zonnestelsel zelf.

Blijf het heelal ontdekken met LeerAstronomie.nl.