Nevels

Wanneer je foto's van het heelal bekijkt, kom je soms spectaculaire wolken tegen met prachtige kleuren en bijzondere vormen. Dit zijn nevels. Ze behoren tot de indrukwekkendste objecten die we in de ruimte kunnen waarnemen. Maar wat is een nevel precies? Hoe ontstaat zo'n enorme wolk en waarom zijn sommige nevels belangrijke kraamkamers voor nieuwe sterren?

In dit artikel van leerastronomie.nl ontdek je alles over nevels.

Wat is een nevel?

Een nevel is een enorme wolk van gas en stof in de ruimte. Het belangrijkste gas in veel nevels is waterstof, maar er komen ook andere elementen voor, zoals helium, zuurstof en stikstof.

Nevels kunnen gigantisch groot zijn. Sommige strekken zich uit over tientallen of zelfs honderden lichtjaren. Ondanks hun enorme afmetingen is het materiaal in een nevel zeer dun verspreid. Een nevel is dus heel anders dan een gewone wolk in onze atmosfeer.

Toch kan er in zo'n enorme hoeveelheid gas en stof iets bijzonders gebeuren: er kunnen nieuwe sterren ontstaan.

Hoe ontstaan nevels?

Nevels kunnen op verschillende manieren ontstaan. Sommige bestaan uit enorme hoeveelheden gas en stof die al lange tijd tussen de sterren aanwezig zijn. Andere ontstaan juist aan het einde van het leven van een ster.

Wanneer een zware ster aan het einde van zijn leven explodeert als een supernova, wordt een enorme hoeveelheid materiaal de ruimte in geblazen. Dit materiaal kan een uitdijende nevel vormen.

Ook sterren die ongeveer zo zwaar zijn als onze zon kunnen aan het einde van hun leven hun buitenste gaslagen afstoten. Hierdoor kan een zogenaamde planetaire nevel ontstaan.

Nevels kunnen daarom zowel met de geboorte als met de dood van sterren te maken hebben.

Verschillende soorten nevels

Astronomen onderscheiden verschillende soorten nevels.

Emissienevel

Een emissienevel bestaat uit gas dat door nabije hete sterren wordt verlicht. De energierijke straling van deze sterren zorgt ervoor dat het gas zelf licht gaat uitzenden.

Veel emissienevels hebben op astronomische foto's een opvallende rode of roze kleur. Dit komt voornamelijk door het aanwezige waterstofgas.

Een beroemd voorbeeld is de Orionnevel.

Reflectienevel

Bij een reflectienevel geeft het gas en stof niet zelf zichtbaar licht af. In plaats daarvan wordt het licht van nabije sterren door het stof weerkaatst.

Reflectienevels zijn op foto's vaak blauwachtig. Blauw licht wordt namelijk relatief gemakkelijk door kleine stofdeeltjes verstrooid.

Donkere nevel

Een donkere nevel is een dichte wolk van gas en stof die het licht van sterren of andere heldere objecten erachter tegenhoudt.

Daardoor lijkt het alsof er een donker gat in de sterrenhemel zit. In werkelijkheid bevindt zich daar juist veel materiaal.

Een bekend voorbeeld is de Paardenkopnevel in het sterrenbeeld Orion.

Planetaire nevel

De naam planetaire nevel is enigszins verwarrend, want deze nevels hebben niets met planeten te maken.

Een planetaire nevel ontstaat wanneer een ster die ongeveer de massa van onze zon heeft aan het einde van zijn leven zijn buitenste gaslagen afstoot. De hete kern van de ster blijft uiteindelijk achter als een witte dwerg.

Een bekend voorbeeld is de Ringnevel (M57) in het sterrenbeeld Lier.

Supernovarestant

Wanneer een zware ster als supernova explodeert, worden grote hoeveelheden materiaal met enorme snelheden de ruimte in geslingerd. Het uitdijende materiaal vormt een supernovarestant.

Een van de bekendste voorbeelden is de Krabnevel (M1). Deze nevel is het overblijfsel van een supernova die in het jaar 1054 vanaf de aarde werd waargenomen.

Nevels als kraamkamers van sterren

Een van de interessantste eigenschappen van nevels is dat sommige ervan echte sterrenkraamkamers zijn.

Binnen grote, koude wolken van gas en stof kunnen gebieden door de zwaartekracht langzaam samentrekken. Hierdoor komt steeds meer materiaal bij elkaar en stijgen de druk en temperatuur.

Uiteindelijk kan in het centrum een jonge ster ontstaan. Wanneer de temperatuur en druk hoog genoeg worden, begint kernfusie en wordt een nieuwe ster geboren.

Vaak ontstaan meerdere sterren uit dezelfde grote gaswolk. Daarom zien we jonge sterren regelmatig in groepen en sterrenhopen.

Onze eigen zon is ongeveer 4,6 miljard jaar geleden waarschijnlijk eveneens ontstaan uit een grote wolk van gas en stof.

De Orionnevel

Een van de beroemdste nevels aan onze sterrenhemel is de Orionnevel, ook bekend als Messier 42 (M42).

De nevel bevindt zich in het sterrenbeeld Orion en ligt op ongeveer 1.300 lichtjaar van de aarde. Het is een enorm gebied waarin nog steeds nieuwe sterren worden gevormd.

Onder een donkere hemel kun je de Orionnevel zelfs met het blote oog zien als een klein wazig vlekje in het zwaard van Orion. Met een verrekijker wordt de nevel al duidelijker zichtbaar en door een telescoop is er veel meer structuur te ontdekken.

Voor beginnende sterrenkijkers is de Orionnevel daarom een prachtig object om zelf op te zoeken.

De Adelaarsnevel en de Pillars of Creation

Een andere beroemde nevel is de Adelaarsnevel (M16). Deze nevel werd wereldberoemd door foto's van de zogenaamde Pillars of Creation, oftewel de Zuilen der Schepping.

Dit zijn enorme pilaren van gas en stof waarin nieuwe sterren worden gevormd. De pilaren zijn meerdere lichtjaren lang.

Foto's van onder andere ruimtetelescopen laten zien hoe spectaculair deze structuren zijn. Ze geven astronomen bovendien waardevolle informatie over het proces van stervorming.

Waarom hebben nevels zulke mooie kleuren?

Foto's van nevels laten vaak spectaculaire kleuren zien: rood, blauw, groen, oranje en paars. Een deel van deze kleuren ontstaat doordat verschillende soorten gas licht op bepaalde golflengten uitzenden.

Waterstof kan bijvoorbeeld sterk rood licht produceren, terwijl zuurstof andere karakteristieke golflengten uitzendt.

Toch moet je er rekening mee houden dat astronomische foto's niet altijd precies laten zien wat je met je eigen ogen door een telescoop zou waarnemen. Camera's kunnen gedurende lange tijd licht verzamelen en zijn daardoor veel gevoeliger voor zwakke kleuren.

Daarnaast gebruiken astronomen soms filters en kleurtoewijzingen om verschillende gassen of andere eigenschappen duidelijk zichtbaar te maken.

Door een telescoop zien veel nevels er daarom eerder grijsachtig uit dan felgekleurd.

Kun je zelf nevels bekijken?

Ja! Verschillende nevels zijn met een amateurtelescoop of zelfs een verrekijker te bekijken.

Een aantal interessante objecten voor beginners zijn:

• Orionnevel (M42) – gemakkelijk te vinden en bijzonder mooi.
• Ringnevel (M57) – een bekende planetaire nevel.
• Halternevel (M27) – een relatief heldere planetaire nevel.
• Lagunenevel (M8) – een groot stervormingsgebied.
• Krabnevel (M1) – het restant van een supernova.

Voor het waarnemen van zwakke nevels is een donkere locatie belangrijk. Hoe minder lichtvervuiling, hoe beter zwakke structuren zichtbaar worden.

Hoe ver weg staan nevels?

De afstand tot nevels verschilt enorm. Sommige liggen honderden lichtjaren van ons vandaan, terwijl andere duizenden lichtjaren ver weg staan.

Omdat licht een bepaalde snelheid heeft, kijken we bij het observeren van een nevel eigenlijk terug in de tijd.

Wanneer een nevel bijvoorbeeld 2.000 lichtjaar van ons verwijderd is, zien we het licht zoals het 2.000 jaar geleden uit die nevel vertrok.

Astronomie is daardoor letterlijk een manier om in het verleden van het heelal te kijken.

Wist je dat?

• Sommige nevels honderden lichtjaren groot zijn.
• In bepaalde nevels duizenden nieuwe sterren kunnen ontstaan.
• De Orionnevel onder goede omstandigheden zonder telescoop zichtbaar is.
• Een planetaire nevel helemaal niets met planeten te maken heeft.
• De Krabnevel het restant is van een sterexplosie die in 1054 werd waargenomen.
• Onze zon ooit uit een grote wolk van gas en stof is ontstaan.
• Astronomische camera's veel meer kleur en detail kunnen vastleggen dan onze ogen.

Nevels laten de levenscyclus van sterren zien

Nevels behoren niet alleen tot de mooiste objecten van het heelal. Ze vertellen ons ook veel over het leven van sterren.

In sommige nevels worden nieuwe sterren geboren. Andere nevels zijn juist ontstaan doordat een ster aan het einde van zijn leven materiaal de ruimte in heeft geblazen. Dat materiaal kan later opnieuw onderdeel worden van wolken waaruit nieuwe sterren en planeten ontstaan.

Zo wordt materiaal in het heelal voortdurend opnieuw gebruikt.

De volgende keer dat je een spectaculaire foto van een nevel ziet, kijk je dus niet alleen naar een kleurrijke wolk. Je kijkt naar een plaats waar sterren worden geboren, naar de overblijfselen van gestorven sterren of zelfs naar materiaal waaruit ooit nieuwe planeten kunnen ontstaan.