De maan
De maan – onze bijzondere buur in de ruimte
Als je op een heldere avond naar de hemel kijkt, is de maan vaak het opvallendste object dat je ziet. Soms verschijnt hij als een dunne sikkel, soms zien we een halve maan en ongeveer eens per maand is er een prachtige volle maan. Maar wat is de maan eigenlijk? Hoe is hij ontstaan en waarom verandert zijn vorm aan de hemel?
In dit artikel van leerastronomie.nl ontdek je alles over onze bijzondere buur in de ruimte.
Wat is de maan?
De maan is de natuurlijke satelliet van de aarde. Dat betekent dat hij voortdurend rond de aarde beweegt. De aarde draait op haar beurt samen met de maan rond de zon.
De maan is veel kleiner dan de aarde. Zijn diameter bedraagt ongeveer 3.475 kilometer, terwijl de aarde een diameter van ongeveer 12.742 kilometer heeft. Je zou dus bijna vier manen naast elkaar kunnen leggen over de breedte van de aarde.
De gemiddelde afstand tussen de aarde en de maan bedraagt ongeveer 384.400 kilometer. Die afstand is niet altijd precies hetzelfde, omdat de baan van de maan niet perfect rond is.
De maan in cijfers
Eigenschap
Gegevens
Diameter
ongeveer 3.475 km
Afstand tot de aarde
gemiddeld 384.400 km
Zwaartekracht
ongeveer 1/6 van die op aarde
Temperatuur overdag
tot ongeveer 127 °C
Temperatuur 's nachts
tot ongeveer -173 °C
Leeftijd
ongeveer 4,5 miljard jaar
Tijd voor één baan rond de aarde
ongeveer 27,3 dagen
Hoe is de maan ontstaan?
Wetenschappers denken dat de maan ongeveer 4,5 miljard jaar geleden is ontstaan, kort nadat de aarde zelf werd gevormd.
De meest geaccepteerde verklaring is de grote-inslaghypothese. Volgens deze theorie kwam de jonge aarde in botsing met een groot hemellichaam, ongeveer zo groot als Mars. Bij deze enorme botsing werd veel materiaal de ruimte in geslingerd.
Een deel van dat materiaal bleef rond de aarde draaien en klonterde uiteindelijk samen. Zo zou onze maan zijn ontstaan.
Waarom geeft de maan licht?
De maan produceert zelf geen zichtbaar licht zoals de zon dat doet. Het maanlicht dat wij vanaf de aarde zien, is eigenlijk zonlicht dat door het oppervlak van de maan wordt weerkaatst.
Op ieder moment wordt ongeveer de helft van de maan door de zon verlicht. Vanaf de aarde kijken we gedurende de maand telkens vanuit een andere hoek naar dat verlichte gedeelte. Daardoor lijken we verschillende vormen van de maan te zien.
De verschillende maanfasen
De maan doorloopt verschillende fasen. Een volledige cyclus van nieuwe maan naar nieuwe maan duurt ongeveer 29,5 dagen.
De belangrijkste maanfasen zijn:
- Nieuwe maan – De maan staat ongeveer tussen de aarde en de zon. De verlichte kant is van ons af gericht, waardoor de maan vrijwel onzichtbaar is.
- Wassende maan – Een steeds groter gedeelte van de verlichte kant wordt zichtbaar.
- Eerste kwartier – Vanaf de aarde zien we ongeveer de helft van de maanschijf verlicht.
- Wassende maan – Het verlichte gedeelte blijft groeien.
- Volle maan – De aarde staat ongeveer tussen de zon en de maan. We zien vrijwel de gehele verlichte helft.
- Afnemende maan – Het zichtbare verlichte gedeelte wordt weer kleiner.
- Laatste kwartier – Opnieuw zien we ongeveer de helft van de maanschijf verlicht.
- Afnemende sikkel – Er blijft uiteindelijk slechts een smalle sikkel over, waarna opnieuw nieuwe maan volgt.
Ezelsbruggetje
In Nederland kun je soms de letters p en d gebruiken om te herkennen of de maan groter of kleiner wordt. Lijkt de verlichte maan op een p, dan is hij vaak premier oftewel wassend. Lijkt hij meer op een d, dan is hij dernier oftewel afnemend.
Waarom zien we altijd dezelfde kant van de maan?
Een bijzonder verschijnsel is dat we vanaf de aarde vrijwel altijd dezelfde kant van de maan zien.
Dat komt doordat de maan ongeveer evenveel tijd nodig heeft om één keer om zijn eigen as te draaien als om één keer rond de aarde te bewegen. Dit wordt synchrone rotatie genoemd.
De andere zijde wordt vaak ten onrechte de donkere kant van de maan genoemd. Deze kant is helemaal niet altijd donker. Ook daar komt zonlicht. Een betere naam is daarom de achterzijde van de maan.
Hoe ziet het oppervlak van de maan eruit?
Met het blote oog zijn al donkere en lichte gebieden op de maan te herkennen. Met een verrekijker of telescoop wordt het landschap veel indrukwekkender.
Het maanoppervlak bestaat onder andere uit:
Kraters
Overal op de maan bevinden zich inslagkraters. Deze zijn ontstaan doordat meteorieten en andere objecten op het oppervlak zijn ingeslagen.
Maria
De grote donkere gebieden worden maria genoemd, het Latijnse woord voor zeeën. Vroeger dachten astronomen dat hier daadwerkelijk water aanwezig was. In werkelijkheid zijn het enorme vlaktes van gestold vulkanisch gesteente.
Bergen
De maan heeft ook indrukwekkende berggebieden. Sommige bergtoppen zijn duizenden meters hoog.
Regoliet
Een groot gedeelte van het oppervlak is bedekt met een laag fijn stof en kleine stukken gesteente. Dit materiaal wordt regoliet genoemd.
Is er water op de maan?
Lange tijd werd gedacht dat de maan vrijwel volledig droog was. Inmiddels weten we dat er daadwerkelijk waterijs op de maan aanwezig is.
Vooral in diepe kraters bij de polen zijn gebieden waar vrijwel nooit zonlicht komt. De temperaturen kunnen daar extreem laag worden, waardoor waterijs miljarden jaren bewaard kan blijven.
Dit water is interessant voor toekomstige maanmissies. Mogelijk kan het ooit worden gebruikt als bron van drinkwater en als grondstof voor zuurstof en raketbrandstof.
Hoe sterk is de zwaartekracht op de maan?
De zwaartekracht op de maan is ongeveer zes keer zwakker dan op aarde.
Iemand die op aarde 60 kilogram massa heeft, houdt op de maan dezelfde massa, maar zou daar slechts ongeveer een zesde van zijn aardse gewichtskracht ervaren.
Daarom konden de Apollo-astronauten zulke opvallend grote en langzame sprongen maken.
De eerste mensen op de maan
Op 20 juli 1969 landde de Apollo 11-missie op de maan. Astronauten Neil Armstrong en Buzz Aldrin liepen als eerste mensen over het maanoppervlak, terwijl Michael Collins in een baan om de maan bleef.
Armstrong was de eerste persoon die voet op de maan zette.
Tussen 1969 en 1972 landden in totaal zes bemande Apollo-missies op de maan. Uiteindelijk hebben twaalf mensen over het maanoppervlak gelopen.
De astronauten namen onder andere stenen en bodemmonsters mee naar de aarde. Wetenschappers onderzoeken een deel van deze materialen nog steeds.
De maan en de getijden
De maan heeft ook invloed op onze eigen planeet. Haar zwaartekracht speelt een belangrijke rol bij de getijden van de oceanen.
De aantrekkingskracht van de maan veroorzaakt samen met de invloed van de zon het regelmatig stijgen en dalen van het zeewater. Hierdoor kennen we eb en vloed.
De maan is dus niet alleen mooi om naar te kijken, maar heeft daadwerkelijk invloed op de aarde.
Wat is een maansverduistering?
Soms staan de zon, aarde en maan bijna precies op één lijn. Wanneer de aarde tussen de zon en de maan terechtkomt, kan de maan door de schaduw van de aarde bewegen.
We spreken dan van een maansverduistering.
Tijdens een totale maansverduistering kan de maan rood of koperkleurig worden. Dit gebeurt doordat een deel van het zonlicht via de atmosfeer van de aarde alsnog de maan bereikt. Vooral rood licht weet de maan te bereiken.
Daarom wordt een volledig verduisterde maan soms een bloedmaan genoemd.
Kun je de maan met een telescoop bekijken?
De maan is een van de beste hemelobjecten voor beginnende sterrenkijkers. Je hebt zelfs geen grote telescoop nodig.
Met een gewone verrekijker zijn al kraters en donkere maanvlaktes te herkennen. Met een kleine telescoop worden veel meer details zichtbaar.
Een veelgemaakte fout is om alleen tijdens volle maan te kijken. Juist rond het eerste en laatste kwartier zijn kraters prachtig zichtbaar. Langs de grens tussen licht en donker vallen lange schaduwen over het maanlandschap, waardoor bergen en kraterranden extra goed zichtbaar worden.
Tip: kijk nooit met een telescoop of verrekijker naar de zon zonder een speciaal en correct geplaatst zonnefilter. Voor het bekijken van de maan is zo'n zonnefilter niet nodig.
Wist je dat?
- De maan ongeveer 4,5 miljard jaar oud is?
- Voetafdrukken van astronauten zeer lang op de maan kunnen blijven staan omdat er vrijwel geen atmosfeer, regen of wind is?
- De maan langzaam verder van de aarde komt te staan?
- De maan overdag ook regelmatig zichtbaar is?
- Er twaalf mensen op de maan hebben gelopen?
- De achterzijde van de maan ook gewoon door de zon wordt verlicht?
- Een dag-nachtcyclus op de maan ongeveer 29,5 aardse dagen duurt?
- De maan geen dikke atmosfeer heeft zoals de aarde?
- De grootste kraters honderden kilometers breed kunnen zijn?
Zelf de maan ontdekken
Je kunt zelf eenvoudig onderzoeken hoe de maan gedurende een maand verandert. Kijk iedere heldere avond rond ongeveer hetzelfde tijdstip naar buiten en noteer waar de maan staat en welke vorm je ziet.
Teken bijvoorbeeld iedere avond de maan in een schrift. Na een paar weken zul je duidelijk zien hoe de maanfasen elkaar opvolgen.
Heb je een verrekijker? Richt deze dan eens op de grens tussen het lichte en donkere gedeelte van de maan. Je zult waarschijnlijk veel meer kraters ontdekken dan je met het blote oog kunt zien.
Een bijzondere buur
De maan staat al duizenden jaren centraal in verhalen, kalenders en wetenschappelijk onderzoek. Tegenwoordig weten we veel meer over onze natuurlijke satelliet, maar er valt nog steeds genoeg te ontdekken.
Nieuwe ruimtemissies onderzoeken onder andere het waterijs bij de maanpolen en de mogelijkheden om mensen opnieuw naar het maanoppervlak te sturen.
En het mooiste is: voor je eerste ontdekkingstocht heb je helemaal geen ruimteschip nodig. Op een heldere avond hoef je alleen maar omhoog te kijken.