Duizenden jaren voordat Galileo een telescoop op de hemel richtte, voordat Copernicus de zon in het middelpunt van het zonnestelsel plaatste en voordat iemand wist wat een sterrenstelsel was, waren mensen al nauwkeurig naar de sterrenhemel aan het kijken.

Een van de belangrijkste beschavingen in die vroege geschiedenis van de sterrenkunde was die van de Babyloniërs.

In het oude Mesopotamië, in het gebied dat tegenwoordig grotendeels in Irak ligt, hielden geleerden de bewegingen van de maan, sterren en planeten systematisch bij. Ze schreven hun waarnemingen op kleitabletten in spijkerschrift en bouwden gedurende vele generaties een enorme hoeveelheid astronomische kennis op.

Hun ideeën waren natuurlijk nog heel anders dan onze moderne sterrenkunde. Astronomie, religie en astrologie waren sterk met elkaar verweven. Toch ontwikkelden Babylonische geleerden methoden van observeren, rekenen en voorspellen die een enorme invloed zouden krijgen op latere beschavingen.

Zonder de sterrenkijkers uit Mesopotamië zou de geschiedenis van de sterrenkunde er waarschijnlijk heel anders hebben uitgezien.

Waar lag Babylonië?

Babylonië lag in Mesopotamië, het gebied tussen de rivieren de Eufraat en de Tigris.

Hier ontstonden verschillende belangrijke beschavingen en steden. Babylon groeide uit tot een van de beroemdste steden uit de oudheid.

De astronomische kennis die we tegenwoordig Babylonisch noemen, ontstond niet op één moment. Ze maakte deel uit van een veel langere Mesopotamische traditie waarin kennis van generatie op generatie werd verzameld.

Dat is belangrijk om te begrijpen: wanneer we spreken over "de Babylonische sterrenkunde", hebben we het eigenlijk over eeuwen van waarnemen, opschrijven, vergelijken en verbeteren.

En juist daarin waren de Babyloniërs bijzonder goed.

Waarom keken de Babyloniërs naar de hemel?

Voor mensen in de oudheid was de sterrenhemel veel meer dan iets moois om naar te kijken.

De bewegingen van de zon, maan en sterren hielpen bij het bepalen van tijd en seizoenen. Ze waren belangrijk voor kalenders, landbouw, religieuze gebruiken en het organiseren van het dagelijks leven.

Maar de hemel had voor de Babyloniërs ook een religieuze betekenis.

Verschijnselen aan de hemel werden regelmatig gezien als mogelijke boodschappen of voortekenen van de goden. Een maansverduistering, een opvallende planeet of een bijzondere stand van sterren kon daarom van grote betekenis worden gevonden.

Daarom bestudeerden gespecialiseerde geleerden de hemel zorgvuldig.

In onze tijd maken we een duidelijk verschil tussen astronomie en astrologie. Astronomie is wetenschap; astrologie wordt niet als wetenschap beschouwd. Voor Babylonische geleerden bestond dat scherpe onderscheid nog niet.

Waarnemen, voorspellen, rekenen en het interpreteren van voortekenen konden allemaal deel uitmaken van dezelfde traditie.

Geen telescopen, maar scherpe ogen

De Babyloniërs hadden geen telescopen.

Alles wat zij aan de hemel onderzochten moest met het blote oog worden waargenomen.

Toch konden zij verrassend veel zien.

Bij een donkere hemel zijn duizenden sterren zichtbaar. Daarnaast zijn vijf planeten zonder telescoop te zien: Mercurius, Venus, Mars, Jupiter en Saturnus.

Planeten gedragen zich anders dan gewone sterren. Nacht na nacht verschuiven ze langzaam tussen de sterren aan de hemel.

Wanneer je slechts één avond kijkt, valt dat nauwelijks op.

Maar wanneer je tientallen jaren lang systematische waarnemingen verzamelt, verschijnen er patronen.

En precies dat deden Babylonische sterrenkundigen.

Waarnemen, opschrijven en vergelijken

Een van de belangrijkste bijdragen van de Babyloniërs aan de ontwikkeling van de sterrenkunde was hun gewoonte om astronomische verschijnselen nauwkeurig te registreren.

Ze noteerden hun gegevens op kleitabletten.

In zachte klei werden met een rietstift tekens gedrukt. Hierdoor ontstond het kenmerkende spijkerschrift.

Op astronomische tabletten konden gegevens staan over bijvoorbeeld:

de positie van de maan;

zichtbare planeten;

opkomst en ondergang van sterren;

sterrenbeelden;

zons- en maansverduisteringen;

bijzondere hemelverschijnselen;

tijdstippen en kalendergegevens.

Er zijn zelfs Babylonische astronomische documenten bewaard waarin waarnemingen van kometen zijn opgenomen. Een astronomisch dagboek in het British Museum beschrijft bijvoorbeeld de komeet die wij tegenwoordig kennen als de komeet van Halley, tijdens haar verschijning in 164 v.Chr.

Het bijzondere zat niet alleen in het waarnemen.

De grote kracht was dat gegevens gedurende lange perioden werden verzameld.

Daardoor konden waarnemingen van verschillende jaren met elkaar worden vergeleken.

Een sterrenkundige databank van klei

Je zou de kleitabletten bijna kunnen zien als een zeer vroege astronomische databank.

Stel je voor dat iemand vandaag de positie van Jupiter noteert.

Eén zo'n waarneming zegt niet zoveel.

Maar wanneer dezelfde waarneming telkens opnieuw wordt gedaan en de gegevens tientallen of zelfs honderden jaren worden bewaard, kun je patronen ontdekken.

De Babyloniërs hadden uiteraard geen computers of spreadsheets. Hun archief bestond uit kleitabletten.

Maar het achterliggende principe lijkt verrassend modern:

observeren → vastleggen → vergelijken → patroon herkennen → voorspellen.

Dat principe vormt nog altijd een belangrijk onderdeel van wetenschap.

MUL.APIN: een beroemde verzameling astronomische kennis

Een van de bekendste teksten uit de Babylonische sterrenkunde wordt tegenwoordig MUL.APIN genoemd.

De naam verwijst naar een ster of sterrenbeeld en wordt meestal vertaald als iets als "de ploeg".

MUL.APIN is geen gewoon verhaal maar een uitgebreid astronomisch compendium. Er staan onder andere lijsten in van sterren, delen van de hemel, het opkomen van belangrijke sterren en sterrenbeelden die langs het pad van de maan liggen.

Een vrijwel compleet exemplaar in het British Museum dateert uit de Late Babylonische periode, ongeveer tussen 1000 en 500 v.Chr. Het document bevat kennis die onderdeel was van een oudere astronomische traditie.

Voor historici van de sterrenkunde is MUL.APIN enorm belangrijk.

Het laat namelijk zien hoe systematisch men de hemel al duizenden jaren geleden probeerde te ordenen.

Sterrenbeelden als kaart van de hemel

Om de sterrenhemel overzichtelijk te maken, werden sterren gegroepeerd.

Veel bekende sterrenbeelden hebben een geschiedenis die uiteindelijk gedeeltelijk terug te voeren is op Mesopotamië.

Op Babylonische astronomische teksten komen onder andere groepen sterren voor die verband houden met gebieden die wij tegenwoordig kennen als Stier, Tweelingen, Leeuw en Schorpioen.

Een bewaard gebleven sterrenkaart in het British Museum bevat bijvoorbeeld patronen die zijn geïdentificeerd met Tweelingen, de Plejaden en sterren van Pegasus.

De afbeeldingen, namen en grenzen waren niet altijd hetzelfde als die van onze moderne sterrenbeelden.

Maar het idee om de hemel in herkenbare groepen en gebieden te verdelen, werd ontzettend belangrijk.

De oorsprong van de dierenriem

Ook onze bekende dierenriem, of zodiak, heeft sterke wortels in de Mesopotamische sterrenkunde.

De zon, maan en planeten bewegen vanaf de aarde gezien door ongeveer hetzelfde gedeelte van de sterrenhemel. Tegenwoordig noemen we die strook de zodiak.

Babylonische geleerden ontwikkelden uiteindelijk een systeem waarin deze zone werd verdeeld in twaalf gedeelten die gekoppeld werden aan twaalf sterrenbeelden.

Een Babylonisch kleitablet uit ongeveer 500 v.Chr. koppelt maanden van het jaar aan sterrenbeelden van de dierenriem. Het British Museum beschrijft deze ontwikkeling als een belangrijke stap richting de twaalfdelige zodiak die we tegenwoordig kennen.

De moderne sterrenkunde gebruikt sterrenbeelden tegenwoordig vooral als hulpmiddel om gebieden aan de hemel aan te duiden.

Astrologie gebruikt dezelfde namen op een heel andere manier.

De planeten: sterren die lijken te zwerven

De oude sterrenkijkers merkten dat niet ieder lichtpunt aan de hemel zich hetzelfde gedroeg.

De meeste sterren behouden ten opzichte van elkaar vrijwel dezelfde positie.

Maar sommige heldere objecten bewegen langzaam door de sterrenhemel.

Wij weten tegenwoordig dat dit planeten zijn.

De Babyloniërs volgden de vijf planeten die zonder telescoop zichtbaar zijn:

Mercurius – Venus – Mars – Jupiter – Saturnus

Door hun posities gedurende lange tijd te registreren, konden Babylonische sterrenkundigen steeds beter herkennen hoe deze objecten zich gedroegen.

Veel later werden Babylonische rekenmethoden zelfs gebruikt om toekomstige posities van zon, maan en planeten te voorspellen.

Een astronomisch almanak uit Babylon uit 31–32 n.Chr. bevat bijvoorbeeld voorspellingen voor de zichtbaarheid van de maan, de posities van de vijf zichtbare planeten en mogelijke zons- en maansverduisteringen. De traditie bleef dus buitengewoon lang bestaan.

Een bijzondere planeet: Venus

Venus moet voor oude sterrenkijkers bijzonder indrukwekkend zijn geweest.

Na de zon en maan is Venus een van de helderste natuurlijke objecten aan onze hemel.

Soms verschijnt Venus 's avonds na zonsondergang en op andere momenten juist vóór zonsopkomst.

Zonder kennis van planeetbanen lijkt het alsof er twee verschillende heldere hemellichamen bestaan.

Mesopotamische astronomen bestudeerden de verschijningen van Venus al zeer vroeg en legden zulke verschijnselen vast.

Door langdurig te observeren werd steeds duidelijker dat hemelverschijnselen zich volgens bepaalde patronen herhaalden.

De maan als hemelse klok

De maan was eveneens ontzettend belangrijk.

Iedere maand doorloopt zij haar bekende fasen:

nieuwe maan, wassende maan, eerste kwartier, volle maan, laatste kwartier en weer nieuwe maan.

Babylonische sterrenkundigen bestudeerden haar beweging zeer nauwkeurig.

In bewaard gebleven astronomische teksten staan tabellen voor de beweging en zichtbaarheid van de maan. Een Babylonisch document bevat zelfs een berekende gemiddelde synodische maand van ongeveer 29,530594 dagen.

Dat ligt opmerkelijk dicht bij de waarde die we tegenwoordig kennen.

Dat resultaat werd niet bereikt met moderne apparatuur.

Het ontstond uit generaties waarnemingen gecombineerd met wiskundige methoden.

Maansverduisteringen

Een van de indrukwekkendste hemelverschijnselen uit de oudheid moet een maansverduistering zijn geweest.

Tijdens een maansverduistering beweegt de maan door de schaduw van de aarde.

Wij weten tegenwoordig precies waarom dat gebeurt.

Voor mensen in de oudheid kon zo'n plotseling donker wordende of rood gekleurde maan echter een angstaanjagende gebeurtenis zijn.

Babylonische geleerden hielden verduisteringen nauwkeurig bij.

Er bestaan kleitabletten waarop reeksen maansverduisteringen zijn geregistreerd en geordend. Sommige tabellen gebruiken terugkerende intervallen om eclipsen met elkaar te vergelijken.

Door grote aantallen waarnemingen naast elkaar te leggen, ontdekten sterrenkundigen dat verduisteringen niet willekeurig plaatsvonden.

Er zaten patronen in.

Van waarnemen naar voorspellen

Dit was misschien wel de belangrijkste stap in Babylonische sterrenkunde.

In eerste instantie noteer je wat je ziet.

Daarna vergelijk je verschillende waarnemingen.

Vervolgens herken je een patroon.

En uiteindelijk kun je proberen te voorspellen wat er later gaat gebeuren.

De Babylonische sterrenkunde ontwikkelde zich hierdoor geleidelijk van vooral beschrijvende waarnemingen naar steeds geavanceerdere mathematische technieken.

In de latere Babylonische periode konden rekenkundige schema's worden gebruikt om bewegingen van de zon, maan en planeten te voorspellen.

Dat was een enorme stap.

De hemel werd hierdoor niet alleen iets wat gebeurde.

Hij werd gedeeltelijk berekenbaar.

Rekenen met het getal 60

De Babyloniërs gebruikten een getallenstelsel waarin het getal 60 een belangrijke rol speelde.

We noemen dit een zestigtallig of sexagesimaal stelsel.

De invloed daarvan is tot vandaag zichtbaar.

Een uur bestaat uit:

60 minuten

en een minuut uit:

60 seconden.

Ook onze verdeling van een cirkel in 360 graden sluit aan bij tradities waarin rekenen met zestigtallen een belangrijke rol speelde.

Het British Museum beschrijft onze indeling van uren en minuten in zestig eenheden als een directe afstammeling van Babylonische systemen van tellen en meten.

Iedere keer dat je naar een klok kijkt, zie je dus indirect nog een stukje van een duizenden jaren oude wiskundige traditie.

Astronomie én astrologie

Het is belangrijk om Babylonische sterrenkunde niet precies hetzelfde te bekijken als moderne wetenschap.

Voor Babylonische geleerden kon een verschijnsel aan de hemel een betekenis hebben voor gebeurtenissen op aarde.

De hemel werd soms gezien als een plaats waar de goden tekens gaven.

Daarom werden waarnemingen regelmatig gekoppeld aan voorspellingen over bijvoorbeeld koningen, oorlog, oogsten of het lot van een land.

Astronomie en astrologie waren daardoor sterk met elkaar verweven.

Voor moderne astronomen is dat anders.

Tegenwoordig onderzoeken wetenschappers sterren en planeten met natuurkunde, wiskunde, telescopen, satellieten en ruimtesondes. Astrologische voorspellingen worden niet beschouwd als wetenschappelijk aangetoond.

Maar juist uit de oude behoefte om de hemel te interpreteren kwam een enorme traditie van nauwkeurig waarnemen voort.

En die waarnemingen werden later ontzettend waardevol.

Geen moderne sterrenkunde – maar wel een enorme stap

De Babyloniërs wisten nog niet dat de aarde een planeet is die om de zon draait.

Ze wisten niet dat de zon een ster is.

Ze kenden geen sterrenstelsels.

Ze hadden geen idee hoe enorm het heelal werkelijk is.

En toch deden ze iets fundamenteels.

Ze behandelden de hemel niet uitsluitend als een verzameling losse mysterieuze gebeurtenissen.

Ze begonnen verschijnselen systematisch vast te leggen en mathematisch te onderzoeken.

Daardoor konden steeds nauwkeurigere patronen worden gevonden.

Voor de geschiedenis van wetenschap is dat enorm belangrijk.

De invloed op de Grieken

Babylonische kennis bleef niet beperkt tot Mesopotamië.

In latere eeuwen kwam kennis uit Babylonië in contact met de Griekse wereld.

Griekse astronomen konden voortbouwen op waarnemingen en rekenkundige tradities die veel ouder waren dan hun eigen werk.

Een bijzonder Babylonisch kleitablet bevat bijvoorbeeld een zeer nauwkeurige waarde voor de lengte van de gemiddelde maanmaand. Het British Museum merkt op dat deze waarde later bekend was bij de Griekse astronoom Hipparchus.

Via latere Griekse, Aramese, Arabische en andere wetenschappelijke tradities bleef een deel van de Mesopotamische kennis uiteindelijk eeuwenlang doorwerken.

De ontwikkeling van sterrenkunde was dus geen verhaal van één persoon of één beschaving.

Het was een lange keten waarin iedere generatie iets toevoegde.

De erfenis van de Babyloniërs

Wanneer we tegenwoordig met moderne telescopen naar sterrenstelsels kijken die miljarden lichtjaren van ons verwijderd zijn, lijkt de wereld van kleitabletten en sterrenkijkers uit Babylon ontzettend ver weg.

Maar het basisidee is nog steeds herkenbaar.

Kijk goed.

Schrijf op wat je ziet.

Vergelijk waarnemingen.

Zoek naar patronen.

Maak berekeningen.

Test of voorspellingen kloppen.

De instrumenten zijn compleet veranderd, maar nieuwsgierigheid naar de hemel is gebleven.

De Babyloniërs lieten ons bovendien verschillende ideeën na die duizenden jaren later nog herkenbaar zijn: een traditie van nauwkeurige astronomische waarnemingen, een twaalfdelige dierenriem en sporen van hun zestigtallige rekenwijze in onze tijdmeting.

Van Babylon naar de volgende stap

De Babylonische sterrenkijkers probeerden vooral te ontdekken wat er aan de hemel gebeurde en wanneer verschijnselen terugkeerden.

Later zouden Griekse denkers steeds nadrukkelijker een andere vraag stellen:

Waarom beweegt de hemel zoals hij beweegt?

Hoe ziet het universum eruit?

Is de aarde rond?

Waar bevinden de zon en planeten zich?

En draait werkelijk alles om de aarde?

Daarmee begon een nieuwe fase in het verhaal van de sterrenkunde.

Maar de basis van nauwkeurig observeren, registreren en rekenen was toen al eeuwenlang gelegd.

En een belangrijk deel van die basis werd gelegd onder de sterrenhemel van het oude Mesopotamië.